Fıtık: Kapsamlı Tıbbi Rehber

Fıtık nedir?

Fıtık (herni), bir organın veya dokunun — çoğunlukla bağırsağın bir kısmının ya da karın içi yağ dokusunun (omentum) — onu normalde içinde tutan kas veya zar tabakasındaki zayıf bir noktadan dışarı çıkmasıdır. Genellikle ayakta durunca, öksürünce veya yük kaldırınca büyüyen, yatınca küçülen ya da kaybolan bir şişlik şeklinde görülür.

Not: Türkçede "fıtık" kelimesi halk arasında bel fıtığı için de kullanılır; ancak bel fıtığı omurgadaki disk sorunudur ve bu sitede anlatılan karın duvarı fıtıklarından tamamen farklıdır.

Fıtığın üç bileşeni

1. Fıtık kapısı (boyun): karın duvarındaki açıklık. Dar boyun ve büyük içerik boğulma riskini artırır.
2. Fıtık kesesi: periton zarının dışarı itilmiş cebi.
3. İçerik: genellikle omentum veya ince bağırsak; bazen kalın bağırsak, mesane veya yumurtalık.

Rakamlarla fıtık

• Kasık fıtığı karın duvarı fıtıklarının yaklaşık %75'idir.
• Yaşam boyu risk erkeklerde ~%27, kadınlarda ~%3'tür.
• Dünyada her yıl 20 milyondan fazla kasık fıtığı ameliyatı yapılır.
• Kesi fıtığı karın ameliyatlarının %10–20'sinden sonra, riskli hastalarda %30 ve üzerinde gelişir.
• Çocukların %1–5'i kasık fıtığı ile doğar; prematürelerde bu oran %30'a ulaşır.
• Bebeklerde göbek fıtığı çoğunlukla 4–5 yaşına kadar kendiliğinden kapanır.
• Femoral fıtık nadirdir ama boğulma riski en yüksek olandır ve kadınlarda daha sıktır.

Basit karın duvarı anatomisi

Deri ve yağ, ortada linea alba ile birleşen düz karın kasları, üç yan kas ve derinde transversalis fasya ve periton. Doğal zayıf noktalar kasık kanalı, göbek, linea alba, femoral kanal ve diyaframdaki yemek borusu açıklığıdır. Her ameliyat izi de kesi fıtığı için yeni bir zayıf noktadır.

Fıtık türleri

Nadir fıtıklar: Spiegel, obturator (zayıf yaşlı kadınlarda bağırsak tıkanıklığıyla), lomber, parastomal, Richter, Littre ve Amyand fıtıkları ile "sporcu fıtığı".

Diastazis rekti (karın kası ayrılması) fıtık değildir: kapı veya kese yoktur, yalnızca linea alba genişlemiştir; doğumdan sonra göbek fıtığıyla sıkça birliktedir.

Belirtiler

Ayakta ve öksürünce ortaya çıkan şişlik, ağırlık ve çekilme hissi, efor sırasında ağrı, skrotumda şişlik; hiatal fıtıkta görünür şişlik olmadan mide yanması ve reflü. Birçok fıtık belirtisizdir. Daha fazlası: belirtiler ve tanı.

Nedenler

Karın duvarı zayıflığı + artmış karın içi basıncı. Zayıflık: doğuştan, yaş, önceki ameliyat ve yara enfeksiyonu, genetik ve kolajen kalitesi, sigara. Basınç: obezite, kronik öksürük, kabızlık, prostat büyümesi, gebelik, ağır kaldırma, asit. Ayrıntılar: nedenler ve korunma.

Fıtık ne zaman tehlikelidir?

1. Redükte edilebilir: yatınca içeri girer — en sık ve en az tehlikeli durum.
2. İnkarsere (sıkışmış): içerik dışarıda kalır — acil cerrahi değerlendirme.
3. Strangüle (boğulmuş): kanlanma kesilir — saatler içinde acil ameliyat.

Hemen acile gidin: fıtıkta ani şiddetli ağrı, içeri girmeyen sert ve hassas şişlik, kızarıklık veya koyu renk, bulantı-kusma, karın şişliği, gaz ve dışkı çıkaramama, ateş. Bkz. komplikasyonlar.

Tanı

Çoğunlukla fizik muayene (ayakta ve yatarak, öksürük testi); gerekirse dinamik ultrason, büyük/karmaşık fıtıklarda BT, açıklanamayan kasık ağrısında MR, hiatal fıtıkta endoskopi.

Tedavi

Yetişkinde fıtık kendiliğinden iyileşmez; tek istisna bebeklerdeki göbek fıtığıdır. HerniaSurge (2018) kılavuzuna göre belirtisi az olan kasık fıtıklı erkeklerde izlem mümkündür, ancak ~%70'e kadarı 5–10 yıl içinde ameliyat olur. Kadınlarda onarım önerilir. Fıtık bağı belirtileri hafifletebilir ama tedavi etmez. Bkz. ameliyatsız tedavi.

Ameliyat yöntemleri

• Lichtenstein (açık): gerginliksiz yama, lokal anestezi ile yapılabilir.
• Shouldice: yamasız dikiş onarımı, uzman merkezlerde mükemmel.
• Laparoskopik TAPP / TEP / eTEP ve IPOM: daha az ağrı, hızlı iyileşme, iki taraf aynı deliklerden.
• Robotik cerrahi karmaşık vakalarda.
• Karın duvarı rekonstrüksiyonu: Rives-Stoppa, komponent separasyonu, TAR, dev fıtıklarda ameliyat öncesi Botoks ve progresif pnömoperitoneum.

Ayrıntılar: fıtık ameliyatı.

Fıtık yaması

Genellikle polipropilen; vücut dokusu gözeneklerinden içeri büyüyerek güçlü bir tabaka oluşturur. Yama nüksü belirgin şekilde azaltır. Medyadaki korkuların çoğu vajinal yamalarla ilgilidir. Bkz. fıtık yaması.

Hazırlık ve iyileşme

Ameliyattan 4–6 hafta önce sigarayı bırakın, büyük karın fıtıklarında kilo verin, şekeri kontrol edin, öksürük ve kabızlığı tedavi edin, kan sulandırıcıları doktorunuzla konuşun. Sonrasında: aynı veya ertesi gün taburculuk, ilk gün yürüyüş, masa başı iş 3–7 gün, ağır iş 3–6 hafta, aktivite ağrıya göre. Bkz. iyileşme.

Korunma

Sağlıklı kilo, sigarasız yaşam, öksürük, kabızlık ve prostatın tedavisi, doğru yük kaldırma (dizleri bükün, sırt düz, kaldırırken nefes verin) ve kontrollü gövde güçlendirme.

Mitler ve gerçekler

Özet

Fıtık çok yaygındır; yetişkinde tek kesin tedavi ameliyattır ve modern yöntemler güvenli, iyileşme hızlıdır. Fıtığı ihmal etmeyin, uyarı işaretlerini bilin ve uzman bir cerrah seçin. Diğer konular: kasık, göbek, kesi, epigastrik, femoral, hiatal, çocuk.